काठमाडौं उपत्यकाको प्राचीन सभ्यता र सांस्कृतिक परम्पराको पहिलो बस्ती : टोखा

      ‘टोखा’ नामको उत्पत्तिबारे पनि निकै रोचक मान्यता पाइन्छ। नेपाल भाषाको ‘तु’ अर्थात् उखु र ‘ख्यः’ अर्थात् खेत भन्ने शब्द मिलेर ‘तुख्यः’ बनेको र कालान्तरमा त्यसैबाट ‘टोखा’ नाम विकसित भएको मानिन्छ। प्राचीनकालमा यस क्षेत्रमा प्रशस्त उखु खेती हुने र त्यसबाट बन्ने चाकु उत्पादनका लागि टोखा प्रसिद्ध भएकाले यो व्याख्या सबैभन्दा स्वीकार्य मानिएको छ। 

        काठमाडौं उपत्यकाको उत्तरतर्फ शिवपुरी पर्वतको फेदीमा अवस्थित टोखा नेपालको इतिहास, संस्कृति र सभ्यताको एउटा अमूल्य धरोहर हो। आधुनिक सहरीकरणको तीव्र प्रभावका बीच पनि टोखाले आफ्नो ऐतिहासिक पहिचान, मौलिक संस्कृति र परम्परागत जीवनशैलीलाई आजसम्म जीवन्त राख्न सफल भएको छ। परम्परागत नेवारी बस्ती, प्राचीन मठ–मन्दिर, ढुंगेधारा, गुठी परम्परा, जात्रा, चाडपर्व तथा चाकु उत्पादनको मौलिक परम्पराले टोखालाई काठमाडौं उपत्यकाको विशिष्ट सांस्कृतिक नगरका रूपमा स्थापित गरेको छ। यसको इतिहास कम्तीमा लिच्छविकालसम्म पुग्ने विभिन्न अभिलेख र अध्ययनहरूले देखाउँछन् भने स्थानीय परम्पराले यसको इतिहास अझ धेरै पुरानो भएको विश्वास व्यक्त गर्छ।

टोखा काठमाडौं उपत्यकाको सबैभन्दा प्राचीन बस्तीहरूमध्ये एक मानिन्छ। केही इतिहासकार र स्थानीय जनश्रुतिले यसलाई उपत्यकाको पहिलो व्यवस्थित मानव बस्तीका रूपमा उल्लेख गरेका छन्। यद्यपि त्यसलाई पूर्ण रूपमा प्रमाणित गर्ने निर्णायक पुरातात्त्विक प्रमाण अझै प्राप्त भएको छैन। तर लिच्छविकालीन शिलालेख, पुराना वंशावली, देवालय, मूर्तिहरू, गुठी अभिलेख तथा निरन्तर जीवित सांस्कृतिक परम्पराले टोखा प्राचीनकालदेखि नै विकसित र संगठित बस्ती रहेको स्पष्ट संकेत गर्छ।

‘टोखा’ नामको उत्पत्तिबारे पनि निकै रोचक मान्यता पाइन्छ। नेपाल भाषाको ‘तु’ अर्थात् उखु र ‘ख्यः’ अर्थात् खेत भन्ने शब्द मिलेर ‘तुख्यः’ बनेको र कालान्तरमा त्यसैबाट ‘टोखा’ नाम विकसित भएको मानिन्छ। प्राचीनकालमा यस क्षेत्रमा प्रशस्त उखु खेती हुने र त्यसबाट बन्ने चाकु उत्पादनका लागि टोखा प्रसिद्ध भएकाले यो व्याख्या सबैभन्दा स्वीकार्य मानिएको छ। आज पनि “टोखाको चाकु” नेपालको मौलिक खाद्य संस्कृतिको अभिन्न हिस्सा हो, जसले टोखाको ऐतिहासिक आर्थिक पहिचानलाई निरन्तरता दिइरहेको छ।

सभ्यताको विकासमा प्राकृतिक वातावरणको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। विश्वका धेरैजसो प्राचीन सभ्यताहरू नदी किनारमा विकसित भएझैं टोखाको विकास पनि विष्णुमती नदी, साँग्ले खोला तथा अन्य जलस्रोतको वरिपरि भएको देखिन्छ। पर्याप्त पानी, उर्वर भूमि, कृषि उत्पादनका लागि अनुकूल वातावरण र उत्तरतर्फ जाने प्राकृतिक मार्गका कारण यो क्षेत्र प्रारम्भिक मानव बसोबासका लागि उपयुक्त बन्यो। यही भौगोलिक विशेषताले टोखालाई काठमाडौं उपत्यकाको प्रारम्भिक सभ्यता विकास भएको केन्द्रहरूमध्ये एक बनाएको मानिन्छ।

टोखाको महत्व केवल कृषि वा बसोबासमा मात्र सीमित थिएन। मध्यकालमा यो नेपाल र तिब्बतबीचको व्यापारिक मार्गसँग जोडिएको महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा विकसित भएको थियो। काठमाडौंबाट उत्तरतर्फ जाने व्यापारीहरूको प्रमुख विश्रामस्थल, स्थानीय उत्पादनको बजार तथा आर्थिक गतिविधिको केन्द्रका रूपमा टोखाले उल्लेखनीय भूमिका खेलेको इतिहास पाइन्छ। कृषि उत्पादन, चाकु, हस्तकला र स्थानीय बजारले टोखाको आर्थिक समृद्धिलाई बलियो बनाएका थिए। व्यापारसँगै विभिन्न संस्कृति, भाषा र परम्पराको आदान–प्रदान पनि यही क्षेत्रबाट भएको मानिन्छ।

टोखाको ऐतिहासिक महत्वलाई बलियो बनाउने अर्को आधार यहाँका पुरातात्त्विक सम्पदाहरू हुन्। लिच्छविकालीन शिलालेख, प्राचीन मूर्तिकला, पुराना मन्दिर, ढुंगेधारा तथा वंशावलीमा पाइने विवरणहरूले टोखा हजारौं वर्षदेखि निरन्तर बसोबास भएको नगर भएको प्रमाण दिन्छन्। मध्यकालीन वंशावलीहरूमा टोखा व्यवस्थित शहरी बस्तीका रूपमा उल्लेख हुनु, त्यसबेलाको सामाजिक र प्रशासनिक विकासको संकेत पनि हो।

टोखाको इतिहाससँग जोडिएको एउटा प्रसिद्ध उक्ति आज पनि जनजीब्रोमा जीवित छ— “चार सय टोखा, सात सय फेरा।” यो उक्ति केवल लोककथा मात्र नभई मध्यकालीन समयमा टोखाको प्रशासनिक, आर्थिक र सामाजिक प्रभाव कति व्यापक थियो भन्ने संकेतका रूपमा लिइन्छ। यसले टोखा तत्कालीन उपत्यकाको प्रभावशाली नगरमध्ये एक रहेको जनाउँछ।

धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिले पनि टोखा अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। यहाँ अवस्थित वज्रयोगिनी मन्दिर, चण्डेश्वरी मन्दिर, सपन्तीर्थ लगायतका धार्मिक स्थलहरू हिन्दू र बौद्ध दुवै समुदायका आस्थाका केन्द्र हुन्। विशेषगरी वज्रयोगिनी क्षेत्रसँग सम्बन्धित अनेक जनश्रुति, धार्मिक विश्वास र सांस्कृतिक परम्पराले टोखाको ऐतिहासिक महत्वलाई अझ गहिरो बनाएका छन्। स्थानीय समुदायले पुस्तौंदेखि संरक्षण गर्दै आएका जात्रा, गुठी परम्परा, लाखे नाच, नेवारी संगीत, मौलिक खानपान र धार्मिक संस्कारहरूले टोखाको सांस्कृतिक निरन्तरतालाई आज पनि जीवन्त राखेका छन्।

आजको पुस्ताका लागि टोखा केवल एउटा नगर होइन, नेपालको सभ्यता, संस्कृति र ऐतिहासिक निरन्तरताको जीवित साक्षी हो। यहाँका मूर्त र अमूर्त सम्पदाको संरक्षण, वैज्ञानिक अनुसन्धानको विस्तार तथा सांस्कृतिक पर्यटनको प्रवर्द्धन गर्न सकिए टोखाले राष्ट्रिय मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि नेपालको प्राचीन सभ्यताको प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ।

टोखाको अर्को महत्वपूर्ण विशेषता यसको मौलिक नेवारी वास्तुकला हो। साँघुरा गल्ली, परम्परागत इँटाका घर, काठमा कुँदिएका झ्यालढोका, बहाल, पाटी, पौवा र ढुंगेधाराले यस क्षेत्रलाई खुला सांस्कृतिक संग्रहालयको अनुभूति गराउँछन्। आधुनिक भवनहरूको विस्तार भए पनि पुरानो टोखा क्षेत्रमा अझै पनि परम्परागत नेवारी नगर योजनाको झल्को देख्न सकिन्छ। यही मौलिकताले टोखालाई सांस्कृतिक पर्यटनका लागि पनि महत्वपूर्ण गन्तव्य बनाउने सम्भावना बढाएको छ।

आजको पुस्ताका लागि टोखा केवल एउटा नगर होइन, नेपालको सभ्यता, संस्कृति र ऐतिहासिक निरन्तरताको जीवित साक्षी हो। यहाँका मूर्त र अमूर्त सम्पदाको संरक्षण, वैज्ञानिक अनुसन्धानको विस्तार तथा सांस्कृतिक पर्यटनको प्रवर्द्धन गर्न सकिए टोखाले राष्ट्रिय मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि नेपालको प्राचीन सभ्यताको प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ। त्यसका लागि स्थानीय समुदाय, पुरातत्त्वविद्, इतिहासकार र राज्य सबैको साझा प्रयास आवश्यक छ।

टोखालाई काठमाडौं उपत्यकाको “पहिलो बस्ती” भनेर निश्चित रूपमा घोषणा गर्न थप वैज्ञानिक अनुसन्धान आवश्यक भए पनि उपलब्ध ऐतिहासिक अभिलेख, पुरातात्त्विक प्रमाण, सांस्कृतिक निरन्तरता र स्थानीय परम्पराले यसलाई उपत्यकाको सबैभन्दा प्राचीन र ऐतिहासिक बस्तीहरूमध्ये एकका रूपमा स्थापित गरेका छन्। त्यसैले टोखा केवल एउटा भौगोलिक क्षेत्र होइन, नेपालको सभ्यता, संस्कृति, इतिहास र मौलिक पहिचानको जीवित दस्तावेज हो, जसले विगतका हजारौं वर्षलाई वर्तमानसँग जोड्दै भविष्यका पुस्तालाई आफ्नो गौरवशाली इतिहास सम्झाइरहेको छ।