इरानतर्फ जाँदै गरेको कार्गो जहाजमाथि अमेरिकाको मिसाइल प्रहार, होर्मुज संकटबीच कूटनीतिक प्रयास तीव्र

  काठमाडौं,  अमेरिका–इरानबीचको युद्धमा केही समययता देखिएको तुलनात्मक शान्तिका बीच वासिङ्टनले इरानतर्फ जाँदै गरेको आरोप लागेको पानामा झण्डावाहक कार्गो जहाजमाथि मिसाइल प्रहार गरेपछि खाडी क्षेत्रमा तनाव पुनः चुलिएको छ।

अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्ड (सेन्टकम)का अनुसार ‘भेला नोभा’ नामक कार्गो जहाजले पटक–पटक दिइएको चेतावनी बेवास्ता गर्दै ओमानको खाडी हुँदै इरानी बन्दरगाहतर्फ अघि बढेपछि अमेरिकी सेनाले कारबाही गरेको हो। अमेरिकी नौसेनाको एमएच–६० हेलिकप्टरबाट जहाजको इन्जिन क्षेत्रमा दुईवटा हेलफायर मिसाइल प्रहार गरिएको सेन्टकमले जनाएको छ।

मिसाइल प्रहारपछि जहाजको इन्जिन र स्टियरिङ प्रणालीमा क्षति पुगेको तथा जहाजलाई अघि बढ्न नसक्ने बनाइएको अमेरिकी पक्षको दाबी छ। पछिल्लो विवरणअनुसार जहाजमा रहेका १७ जना चालक दलका सदस्य सुरक्षित रहेको बताइएको छ।

अमेरिकी कारबाहीलाई इरानमाथिको समुद्री नाकाबन्दी कार्यान्वयन गराउने प्रयासका रूपमा हेरिएको छ। इरानतर्फ जाने समुद्री मार्गमा अमेरिकी नियन्त्रण कडा बन्दै गएसँगै व्यावसायिक पानीजहाजको आवागमन र क्षेत्रीय समुद्री सुरक्षामाथि थप प्रश्न उठेको छ।

घटना यस्तो समयमा भएको हो, जब अमेरिका र इरानबीच युद्ध अन्त्य तथा दीर्घकालीन समझदारीका लागि कूटनीतिक प्रयाससमेत चलिरहेका छन्। युद्धको तीव्रता केही समय घटे पनि दुवै पक्षबीच स्थायी सहमति बन्न नसक्दा क्षेत्रीय तनाव पूर्ण रूपमा अन्त्य हुन सकेको छैन। पछिल्लो घटनाले युद्धविराम वा वार्ताको वातावरण कमजोर पार्न सक्ने चिन्ता पनि बढाएको छ।

यसैबीच, इरानले अमेरिकाले आफ्नो व्यवहार परिवर्तन नगरेसम्म होर्मुज जलडमरूमध्य नखोल्ने अडान दोहोर्‍याएको छ। इरान र खाडी मुलुकबीचको महत्वपूर्ण समुद्री मार्गका रूपमा रहेको होर्मुजबाट विश्वको ठूलो परिमाणको तेल तथा अन्य जीवाश्म इन्धनको समुद्री व्यापार हुने भएकाले यसको अवरोधले विश्व ऊर्जा बजारमा समेत प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ।

होर्मुज संकट समाधानका लागि पाकिस्तानले मध्यस्थताको प्रयासलाई पनि तीव्र बनाएको छ। पाकिस्तानका गृहमन्त्री मोहसिन नक्वी मंगलबार तेहरान पुगेका छन्। उनले इरानी अधिकारीहरूसँग भेटवार्ता गर्दै अमेरिका–इरानबीचको संवाद पुनः सुरु गर्ने र होर्मुज जलमार्ग खोल्ने वातावरण निर्माण गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्।

पाकिस्तानको पहललाई क्षेत्रीय तनाव घटाउने महत्वपूर्ण कूटनीतिक प्रयासका रूपमा हेरिएको छ। पाकिस्तानी पक्षले अमेरिका र इरानबीच कुनै प्रकारको समझदारीको सम्भावना रहेको संकेतसमेत दिएको छ। तर, होर्मुज खोल्ने विषय, अमेरिकी नाकाबन्दी र इरानमाथिका अन्य दबाबका विषयमा दुवै पक्षबीच अझै गम्भीर मतभेद कायम छन्।

यता, समुद्री क्षेत्रमा तनाव बढिरहँदा इरानसँग सम्बन्धित हुथी समूहबाट लाल सागर क्षेत्रमा अर्को कार्गो जहाजमाथि आक्रमण भएको र त्यसमा चालक दलका सदस्यको मृत्यु भएको विवरण पनि सार्वजनिक भएको छ। यसले खाडी र लाल सागर दुवै क्षेत्रमा व्यावसायिक जहाजको सुरक्षामाथि जोखिम बढेको देखाएको छ।

यसरी हेर्दा ‘भेला नोभा’माथिको अमेरिकी मिसाइल प्रहार केवल एउटा व्यापारिक जहाजमाथिको कारबाहीमा सीमित नरही इरानमाथिको अमेरिकी समुद्री दबाब, होर्मुज जलडमरूमध्यको भविष्य र अमेरिका–इरान वार्ताको सम्भावनासँग जोडिएको नयाँ तनावपूर्ण घटनाका रूपमा देखा परेको छ। एकातिर सैन्य दबाब बढिरहेको छ भने अर्कोतिर पाकिस्तानलगायतका मध्यस्थ मुलुक कूटनीतिक समाधान खोजिरहेका छन्। अबको मुख्य प्रश्न हो—होर्मुज खुल्छ कि समुद्री नाकाबन्दी र सैन्य तनाव अझ लम्बिन्छ?