एउटा व्यक्तिको कथा, एउटा समयको इतिहास : ‘हाचेका नक्षत्र’मा टङ्कनाथ दाहाल

काठमाडौं । कुनै व्यक्तिको योगदान उसले बाँचेको समयसँगै हराएर जाँदैन, यदि त्यसलाई इतिहासका पानामा सुरक्षित राख्ने प्रयास गरिन्छ। समाजसेवी तथा शिक्षाप्रेमी टङ्कनाथ दाहालको जीवन र कर्मलाई अभिलेखमा उतार्ने यस्तै प्रयासस्वरूप ‘हाचेका नक्षत्र : टङ्कनाथ दाहाल’ नामक स्मृतिग्रन्थ सार्वजनिक गरिएको छ। पुस्तकले दाहालको जीवनकथासँगै तत्कालीन खोटाङको सामाजिक, शैक्षिक र राजनीतिक परिवेशलाई पनि समेटेको छ।
रावा कुभिण्डे सेवा समाज, नेपालको आयोजनामा काठमाडौंमा आयोजित कार्यक्रममा नेपाल सरकारका पूर्वसचिव तथा लोक सेवा आयोगका निवर्तमान अध्यक्ष माधवप्रसाद रेग्मीले स्मृतिग्रन्थ लोकार्पण गरे। समाजका अध्यक्ष रामप्रसाद रेग्मीको अध्यक्षतामा सम्पन्न कार्यक्रममा पुस्तकको विषयवस्तु र ऐतिहासिक महत्त्वबारे चर्चा गरिएको थियो।
डा. सुरेश हाचेकालीद्वारा सम्पादित उक्त कृति हाचेकाली दाहाल समाज, काठमाडौंले प्रकाशन गरेको हो। पुस्तक तयार पार्ने क्रममा दाहालको जीवन, उहाँसँग सम्बन्धित सामग्री तथा तत्कालीन समाजका विविध पक्षलाई खोज र अनुसन्धानका माध्यमबाट समेट्ने प्रयास गरिएको छ।
पुस्तकमाथि समीक्षात्मक टिप्पणी गर्दै सीताराम पोखरेलले चार दशकभन्दा अघि दिवङ्गत भएका व्यक्तिको जीवन र योगदानबारे तथ्य जुटाएर कृति तयार गर्नु चुनौतीपूर्ण काम भएको बताए। स्थलगत अध्ययन र अनुसन्धानका आधारमा तयार पारिएको स्मृतिग्रन्थले दाहालको व्यक्तित्व बुझ्न मात्र नभई तत्कालीन समयको सामाजिक अवस्थाबारे जानकारी लिनसमेत सहयोग पुग्ने उनको भनाइ थियो।
दाहालका कान्छा छोरा राजन दाहालले बुबाको निधन भएको चार दशकभन्दा बढी समयपछि उहाँको कीर्ति र समाजमा पुर्‍याएको योगदानलाई सार्वजनिक रूपमा उजागर गर्ने उद्देश्यले पुस्तक प्रकाशन गरिएको बताए। समय बित्दै जाँदा व्यक्तिसँग सम्बन्धित स्मृति र सामग्री हराउन सक्ने भएकाले तिनलाई अभिलेखीकरण गर्नु आवश्यक रहेको यस प्रयासले देखाएको छ।
औपचारिक शिक्षाभन्दा माथि थियो शिक्षाप्रतिको लगाव
राणाकालमा जन्मिएका टङ्कनाथ दाहाल औपचारिक रूपमा साक्षर मात्र थिए। तर, शिक्षाको महत्त्व बुझ्ने र गाउँमा यसको पहुँच विस्तार गर्न अग्रसर हुने व्यक्तिका रूपमा उनको परिचय बनेको थियो। उनले करिब नौ रोपनी जग्गा खरिद गरी हाचेकामा रत्न राज्य लक्ष्मी विद्यालय स्थापना गरेका थिए। ग्रामीण क्षेत्रमा शैक्षिक अवसर सीमित रहेको तत्कालीन अवस्थामा विद्यालय स्थापनाका लागि गरिएको यो पहल उनको शिक्षाप्रतिको प्रतिबद्धताको उदाहरण हो।
शिक्षा क्षेत्रमा मात्र नभई गाउँको आधारभूत विकासमा पनि दाहालको योगदान रहेको थियो। सिँचाइ र खानेपानीजस्ता आवश्यकताका क्षेत्रमा उनले पुर्‍याएको योगदानले उनलाई समाजसेवीका रूपमा स्थापित गरेको थियो।
स्थानीय राजनीतिमा पनि थियो प्रभाव
दाहालको व्यक्तित्व सामाजिक सेवामा मात्र सीमित थिएन। चतुर र कूटनीतिक स्वभावका कारण उनी तत्कालीन खोटाङको राजनीतिमा प्रभावशाली मानिन्थे। जिल्ला पञ्चायतदेखि राष्ट्रिय पञ्चायतसम्मका निर्वाचनमा उनको समर्थनले महत्त्व राख्ने गरेको बताइन्छ। यसले उनको सामाजिक सम्बन्ध र स्थानीय राजनीतिक प्रभावलाई समेत संकेत गर्छ।
छ खण्डमा समेटियो जीवन, समय र स्मृति
स्मृतिग्रन्थलाई छ खण्डमा विभाजन गरिएको छ। यसमा दाहालको परिचय, उनले प्रयोग गरेका सामग्री, तत्कालीन समयका तस्बिर, उहाँबारे ६४ जनाले लेखेका लेख तथा रचना, पारिवारिक तस्बिर, स्थलगत अध्ययनका झलक र शाखा-सन्तानको नामावली समावेश छन्।
विभिन्न व्यक्तिका लेख तथा रचनामार्फत दाहालको जीवनका विविध पक्ष उजागर गर्ने प्रयास गरिएको छ। त्यस्तै, तस्बिर, व्यक्तिगत सामग्री र स्थलगत अध्ययनका विवरणले विगतलाई बुझ्न थप आधार प्रदान गर्छन्।
‘हाचेका नक्षत्र : टङ्कनाथ दाहाल’ एउटा व्यक्तिको स्मृतिलाई पुनर्जीवित गर्ने प्रयास मात्र होइन, स्थानीय इतिहासका महत्त्वपूर्ण पक्षलाई भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउने माध्यम पनि हो। दाहालको जीवन र योगदानलाई अभिलेखमा सुरक्षित गर्दै कृतिले तत्कालीन खोटाङको शिक्षा, समाज र राजनीतिबारे अध्ययन गर्न चाहनेहरूका लागि समेत उपयोगी सामग्री उपलब्ध गराएको छ।