छ घण्टा फलामे खुड्किलो समातेर बाँचे रामचन्द्र, तर साथीहरू फर्किएनन्

काठमाडौं । सुरुङभित्र अचानक पानी पस्यो। केही बुझ्न नपाउँदै अन्धकार चिरेर आएको भेलले सुरुङभित्रको बाटो छोप्न थाल्यो। पानीसँगै कंक्रिट, ढुंगा, लेदो र भग्नावशेष उर्लिएर आउँदै थियो।

त्रिशूली नदी किनारमा रहेको आफू कार्यरत जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङभित्र रहेका रामचन्द्रले त्यतिबेला सोच्ने समय पाएनन्। ज्यान जोगाउन उनले सुरुङको छतमा जडान गरिएको फलामे खुड्किलो कसिलो गरी समाते।

त्यो खुड्किलो नै उनको जीवनको अन्तिम आशा बन्यो।

‘पानीको सतह बढिरहेकाले खुट्टा सार्न मुस्किल भइरहेको थियो। मैले त्यो खुड्किलो छोडेको भए खस्ने थिएँ,’ बाढीबाट जोगिएपछि उनले सम्झिए।

सुरुङको निकास उनीहरूबाट सयौँ मिटर टाढा थियो। पानीको वेग झन् बढिरहेको थियो। खुट्टा टेक्ने ठाउँ थिएन। बाँच्नका लागि उनीहरूले सुरुङको छतमा जडान गरिएका एकपछि अर्को खुड्किलो समात्दै अघि बढ्नुपर्ने भयो।

रामचन्द्रसँगै अरू पाँच जना थिए।

खुट्टा अड्याउन उनीहरूले एउटा टिनको पाता समाते। त्यो टिनको पाता एकजनाले समात्थे, अर्कोले त्यसैको सहारा लिन्थ्यो। यसरी एकअर्कालाई सहारा दिँदै उनीहरू अन्धकार सुरुङभित्र करिब छ घण्टा बिस्तारै अघि बढे।

‘हामी छ जना थियौँ। पछि सुरुङको ढोकामा अर्को एक जनालाई भेट्यौँ,’ रामचन्द्रले भने।

छ घण्टापछि उनीहरू सुरुङको मुखसम्म आइपुगे। तर बाहिर निस्कँदा उनीहरूले आफूलाई चिनेको संसार भेटेनन्।

बाढीले शरीरमा लगाएको कपडासमेत बगाइसकेको थियो। उनीहरू गाउँलेहरूले दिएका पाइन्ट, सर्ट र चप्पल लगाएर बाहिर निस्किए।

उज्यालोमा पुगेपछि मात्रै उनीहरूले विपत्तिको वास्तविक रूप देखे।

तल त्रिशूली नदी अझै उर्लिरहेको थियो। नदीको पानी आफ्नो प्राकृतिक रङमा थिएन। हिउँ, लेदो, ढुंगा र भग्नावशेष मिसिएपछि नदी कालो देखिन्थ्यो। जहाँ केही समयअघि मानिसहरू काम गरिरहेका थिए, त्यहाँ अहिले विनाश मात्र थियो।

सुरुङभित्र छिरेका सयौँ, फर्किए केही मात्र

हिमालबाट झरेको प्रलयकारी बाढीले नदी किनारका बस्ती, सडक र जलविद्युत् आयोजनाहरूलाई आफ्नो बाटोमा बगाउँदै लग्यो।

त्रिशूली र भोटेकोशी आसपासका जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङहरूमा त्यसबेला कार्यरत सयौँ कामदारको अवस्था एकाएक अज्ञात बन्यो।

जलविद्युत् आयोजनाका लागि पहाडभित्र खनिएका ती सुरुङहरू कामदारका लागि रोजगारीको ठाउँ मात्र थिएनन्। त्यही ठाउँ उनीहरूको दैनिक जीवनको हिस्सा थियो। तर एकैछिनमा त्यही सुरुङ मृत्युको सम्भावित थलोमा परिणत भयो।

करिब २७९ जना जलविद्युत् कामदारको उद्धार भएको वा उनीहरू आफैँ हिलो र लेदोले भरिएका सुरुङबाट बाहिर निस्कन सफल भएको बताइएको छ। तर धेरै अझै सम्पर्कविहीन छन्।

त्रिशूली थ्री ‘ए’ जलविद्युत् आयोजनामा उद्धारकर्ताहरूले सुरुङभित्र फसेकाहरू जीवितै छन् कि छैनन् भन्ने पत्ता लगाउन प्वाल खोपे। भित्र हावा पठाउने प्रयास भयो। खानेकुरा पठाउने प्रयास गरियो।

बाहिर उद्धारकर्ताहरू आशाको एउटा सानो संकेत पर्खिरहेका थिए।

भित्र भने कति जना थिए, कति जीवित छन् र कति बाढीले बगाइसक्यो भन्ने यकिन थिएन।

‘माथि चढ्न नसक्नेलाई बाढीले बगायो’

मदनसिंह बुढा पनि त्यही त्रासदीका साक्षी हुन्।

उनी माथिल्लो त्रिशूलीको नम्बर २ सुरुङमा रातको ड्युटी सकेर भर्खरै बाहिरिएका थिए। बाहिर निस्कँदा उनले देखेको दृश्यले उनलाई झस्कायो।

जताततै पानी थियो।

‘मैले बाहिर हेर्दा जताततै पानी मात्र देखेँ। त्यसपछि म डाँडातिर दौडिएँ,’ उद्धारपछि उनले सुनाए।

बाँच्नका लागि उनीहरू चट्टानी भीर चढ्न थाले। बाटो थिएन। समात्ने ठाउँ थिएन। बीचबीचमा उम्रिएका घाँस उनीहरूको सहारा बने।

‘डाँडा चट्टानी थियो। बीचबीचमा घाँस उम्रिएको थियो। उकालो चढ्दा हामीले त्यही घाँसको सहारा लियौँ,’ उनले भने।

तर सबैलाई त्यो मौका मिलेन।

‘माथि चढ्न नसक्ने जति सबैलाई बाढीले बगायो।’

डाँडामा पुगेपछि पनि मदनसिंहको त्रास सकिएन। अब उनी आफ्ना सहकर्मीहरू खोजिरहेका थिए।

को जीवित छ ?

को बेपत्ता छ ?

को बाढीमा बग्यो ?

उत्तर कतै थिएन।

जुम्लाबाट कमाउन आएका, विपत्तिले गाउँ नै रुवायो

उद्धार गरिएका कामदारमध्ये रामचन्द्र, मदनसिंह बुढा र करिब १५ जनाको समूह जुम्लाको थियो।

जुम्लाको भिरालो पहाड, मकैका गह्रा र आत्मीय ग्रामीण बस्तीबाट उनीहरू रोजगारीको खोजीमा जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङसम्म आइपुगेका थिए।

उनीहरूको उद्देश्य एउटै थियो—काम गर्ने, पैसा कमाउने र घर पठाउने।

तर बाढीले उनीहरूको त्यो यात्रालाई कहिल्यै नबिर्सने पीडामा बदलिदियो।

उद्धार भएर बाहिर निस्किएका उनीहरूमध्ये धेरैले आफ्ना आफन्त वा साथी गुमाएका थिए। कसैले श्रीमान् गुमाए, कसैले भाइ, कसैले साथी।

भक्तिराम बोहरा पनि बाँच्न सफल भए। तर उनको परिवारका लागि त्यो बाँचाइ खुसीको खबर मात्र थिएन।

उनका ज्वाइँ अझै बेपत्ता छन्।

उनीहरू एउटै टोलीमा काम गर्थे। परिवारबाट हप्तौँ टाढा बसेर कमाएको पैसा गाउँ पठाउँथे।

‘उनकी श्रीमती मेरी बहिनी हुन् र उनी अहिले गर्भवती छिन्,’ भक्तिरामले आँसु थाम्न सकेनन्।

एकातिर आफू जोगिएको पीडा, अर्कोतिर गर्भवती बहिनीलाई के भन्ने भन्ने चिन्ता।

उनका लागि बाढी त्यहीँ रोकिएको थिएन।

‘त्यहाँ कोही पनि फर्केर जान चाहँदैनन्’

जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङभित्र काम गर्ने उनीहरू मात्र होइन, त्यहाँ काम गर्ने आफन्त र साथीहरूको खोजीमा पुगेकाहरू पनि उत्तिकै पीडामा थिए।

टुर गाइड अमर विष्टका दर्जनौँ आफन्त र साथी त्यही क्षेत्रमा काम गर्थे। विपत्तिको खबर सुन्नासाथ उनी घटनास्थलतर्फ दौडिए।

तर त्यहाँ पुगेपछि उनले सामना गर्नुपरेको चुनौती उद्धारभन्दा पनि ठूलो थियो—को बेपत्ता छ र को जीवित छ भन्ने पत्ता लगाउनु।

उनी चार दिनसम्म नसुती उद्धारमा खटिए।

उद्धार गरिएका मानिसहरूको समूहबीच उभिएर उनले वरिपरि हेरे। ती अनुहार उनका लागि अपरिचित थिएनन्।

‘उहाँहरू सबै मेरै गाउँ–ठाउँका हुन्,’ आँसु पुछ्दै उनले भने।

हेलिकप्टरबाट घटनास्थलमा पुगेका अमरले देखेको दृश्यले उनलाई भित्रैदेखि हल्लाइदियो।

चारैतिर बाढीको विनाश थियो। हेलिकप्टरहरू लगातार उडिरहेका थिए। कोही जीवितलाई सुरक्षित स्थानमा लैजान, कोही मृतकको शव निकाल्न।

तर सुरुङभित्र अझै मानिसहरू हुन सक्ने आशाले उद्धार रोकिएको थिएन।

‘त्यहाँ फर्केर जान कोही पनि चाहँदैनन्,’ अमरले भने, ‘तर सबै जना आफ्ना साथीहरू फर्किएर आऊन् भन्ने चाहन्छन्।’

ज्यान जोगियो, तर मन सुरुङमै छोडेर फर्किए

आइतबार राति उद्धार गरिएका कामदारहरू काठमाडौं फर्किने बसमा चढे।

बस अगाडि बढ्यो।

तर उनीहरूको मन भने त्यहीँ थियो—त्रिशूलीको किनारमा, अँध्यारो सुरुङभित्र, बाढीले तहसनहस बनाएको त्यो ठाउँमा।

उनीहरू केही दिनको यात्रा गरेर जुम्लास्थित घर पुग्नेछन्। परिवारले उनीहरूलाई अँगालो हाल्नेछ। बाँचेर फर्किएकोमा खुसी मनाउनेछ।

तर ती अँगालोभित्र पनि एउटा खाली ठाउँ हुनेछ।

हराएका साथीहरूको।

बेपत्ता आफन्तहरूको।

र ती अनुहारहरूको, जसलाई उनीहरूले अन्तिमपटक सुरुङको अन्धकारमा देखेका थिए।

अमरको स्वर अझै काँपिरहेको थियो।

‘हामीले आफ्ना साथीहरूलाई फर्काएर ल्याउन आफ्नो तर्फबाट सक्दो प्रयास गर्‍यौँ भन्ने कुरा सबैले बुझून् भन्ने हाम्रो चाहना छ।’

केहीबेर रोकिएर उनले थपे—

‘कम्तीमा उनीहरूको मृत शरीर भए पनि हामी ल्याउन चाहन्थ्यौँ।’

भोटेकोशी र त्रिशूलीको बाढीले सडक, पुल र जलविद्युत् आयोजना मात्र बगाएन। यसले रोजगारीको खोजीमा घरबाट टाढा पुगेका सयौँ परिवारका सपना पनि बगाएर लग्यो। बाँचेका केही कामदारहरू घर फर्किएका छन्, तर उनीहरूको कथा अझै त्यही अँध्यारो सुरुङबाट बाहिर निस्किसकेको छैन।