“लोकतन्त्रका अथक योद्धा : स्व. सुर्यमान गुरुङको संघर्षगाथा”

• युवराज गुरुङ

नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलन, जनअधिकारको स्थापना र लोकतन्त्रको पुनर्स्थापनाको इतिहास नेपाली कांग्रेसको इतिहाससँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ। राणा शासनको निरंकुशताविरुद्ध नेपाली जनतामा राजनीतिक चेतना जगाउने, नागरिक स्वतन्त्रताको पक्षमा आवाज उठाउने र बहुदलीय लोकतन्त्रका लागि संघर्ष गर्ने उद्देश्यले स्थापना भएको नेपाली कांग्रेसले आफ्नो राजनीतिक यात्रामा अनेक संघर्ष, जेल, निर्वासन, दमन र बलिदानका कठिन अध्यायहरू पार गरेको छ। २००७ सालको क्रान्तिबाट राणा शासन अन्त्य गर्दै प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने ऐतिहासिक भूमिकादेखि २०१७ सालपछि राजा महेन्द्रद्वारा प्रजातन्त्र अपहरण गरिएपछि पुनः लोकतन्त्र पुनर्स्थापनाका लागि लडेको आन्दोलनसम्म नेपाली कांग्रेसको इतिहास त्याग, संघर्ष र बलिदानले भरिएको छ। यही संघर्षपूर्ण इतिहासका अनेक योद्धामध्ये स्व. सुर्यमान गुरुङ पनि एक अग्रज, निष्ठावान र अथक सेनानीका रूपमा नेपाली राजनीतिक इतिहासमा स्मरणीय हुनुहुन्छ।

अहिलेको कोशी प्रदेश तत्कालीन मेची अञ्चल, ताप्लेजुङ जिल्लाको सदरमुकाम फुङ्लिङ बजारमा वि.सं. १९९८ साल वैशाख १० गते भगीमान गुरुङ र मनमाया गुरुङको कोखबाट जन्मनुभएका स्व. सुर्यमान गुरुङ बाल्यकालदेखि नै सरल, मिलनसार, हँसिला र समाजप्रति संवेदनशील स्वभावका हुनुहुन्थ्यो। सामान्य पारिवारिक परिवेशमा हुर्किए पनि उहाँमा सानैदेखि नेतृत्व क्षमता, सामाजिक चेतना र देशप्रतिको जिम्मेवारीबोध प्रबल थियो। गाउँघरका साना–ठूला सबैसँग सहज सम्बन्ध राख्ने, दुःख–सुखमा साथ दिने र अन्यायका विरुद्ध आवाज उठाउने उहाँको स्वभावले पछि उहाँलाई जनताको नेता बन्ने आधार तयार गर्‍यो।

नेपालमा २०१७ सालमा प्रजातन्त्र अपहरण गरी पञ्चायती व्यवस्था लागू भएपछि मुलुकमा राजनीतिक स्वतन्त्रता, नागरिक अधिकार र लोकतान्त्रिक मूल्यहरूमाथि नियन्त्रण बढ्दै गयो। यस्तो परिस्थितिमा नेपाली कांग्रेसले भूमिगत रूपमा लोकतन्त्रको पक्षमा संघर्ष जारी राख्यो र यही आन्दोलनमा स्व. सुर्यमान गुरुङ सक्रिय रूपमा जोडिनुभयो। बहुदलीय प्रजातन्त्रको पक्षमा उहाँले गाउँ–गाउँ पुगेर राजनीतिक चेतना फैलाउने, जनतालाई संगठित गर्ने र लोकतान्त्रिक अधिकारको पक्षमा आवाज उठाउने काम गर्नुभयो। २०३६ सालको जनमत संग्रहका बेला उहाँ नेपाली कांग्रेसको तर्फबाट ताप्लेजुङमा बहुदल पक्षीय प्रचार–प्रसार समितिको संयोजक बनेर जनतालाई प्रजातन्त्रको पक्षमा उभिन प्रेरित गर्नुभयो। कठिन राजनीतिक वातावरण, राज्यको निगरानी र दमनका बीच पनि उहाँ लोकतान्त्रिक आन्दोलनबाट पछि हट्नुभएन।
पञ्चायती शासनको निरंकुशताविरुद्ध संघर्षका क्रममा स्व. सुर्यमान गुरुङले जेल, यातना, नजरबन्द, सम्पत्ति जफत र निर्वासनजस्ता कठिन अवस्थाहरू झेल्नुपर्‍यो। २०२८ सालमा चीनको सीमावर्ती घन्सामा दुई वर्षसम्म नजरबन्द भएर बस्नुपरेको घटना उहाँको संघर्षशील जीवनको एउटा गम्भीर अध्याय हो। तर त्यस्तो कठोर परिस्थितिमा पनि उहाँको मनोबल कमजोर भएन। लोकतन्त्रका लागि जेल जीवन र यातना सहन तयार हुनु, राज्यको दमनका बीच पनि आफ्नो राजनीतिक अडान नत्याग्नु र जनताको अधिकारका लागि संघर्ष जारी राख्नु उहाँको विशेषता थियो। उहाँ पञ्चायती निरंकुशताविरुद्धको सशक्त आवाज मात्र होइन, लोकतान्त्रिक आन्दोलनका साहसी संगठक पनि हुनुहुन्थ्यो।
स्व. सुर्यमान गुरुङले केवल आन्दोलनको राजनीतिमा मात्र होइन, संसदीय राजनीतिमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउनुभयो। राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्यको उम्मेदवार बन्नेदेखि जिल्ला पञ्चायत सभापति, नेपाली कांग्रेसको जिल्ला सभापति, नेपाल किसान संघको केन्द्रीय महासचिव, नेपाल सुकुम्बासी आयोगको केन्द्रीय उपाध्यक्ष, नेपाल आदिवासी जनजाति संघका संस्थापक केन्द्रीय सभापति तथा नेपाली कांग्रेसको केन्द्रीय सदस्यजस्ता जिम्मेवारीमा रहेर उहाँले संगठन निर्माण, जनताको अधिकार र सामाजिक न्यायका पक्षमा योगदान दिनुभयो। २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना भएसँगै उहाँ खुला राजनीतिमा अझ सक्रिय हुनुभयो र संविधानसभा सदस्य, समानुपातिक सांसद, स्थानीय तथा भौतिक पूर्वाधार विकास मन्त्री र श्रम तथा रोजगार मन्त्रीजस्ता जिम्मेवारी सम्हाल्दै आफ्नो राजनीतिक परिपक्वता र कार्यक्षमता प्रदर्शन गर्नुभयो।
स्व. सुर्यमान गुरुङको राजनीतिक जीवन पद, प्रतिष्ठा वा व्यक्तिगत स्वार्थका लागि होइन, सिद्धान्त, लोकतन्त्र र जनताको अधिकारका लागि समर्पित थियो। उहाँ सरल, स्पष्टवक्ता, इमानदार र जनपक्षीय नेता हुनुहुन्थ्यो। जात, वर्ग, समुदाय वा आर्थिक अवस्थाका आधारमा मानिसलाई फरक दृष्टिले नहेर्ने, सबैलाई समान सम्मान गर्ने र कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नो अडान नत्याग्ने उहाँको स्वभावले उहाँलाई जनतामाझ प्रिय बनाएको थियो। उहाँलाई नजिकबाट चिन्नेहरूका अनुसार उहाँ अत्यन्त साहसी, हँसिला, मिलनसार र दूरदर्शी नेता हुनुहुन्थ्यो, जसले कठिनभन्दा कठिन राजनीतिक परिस्थितिमा पनि सिद्धान्तको बाटो छोड्नुभएन।

मेरो अनुभवमा स्व. सुर्यमान गुरुङ अत्यन्तै आत्मीय, सहयोगी र प्रेरणादायी व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो। उहाँले युवा पुस्तालाई राजनीतिक चेतना, संगठनप्रतिको निष्ठा र लोकतान्त्रिक मूल्यबारे निरन्तर मार्गदर्शन गर्नुहुन्थ्यो। संघर्षका कठिन दिनदेखि लोकतन्त्र पुनर्स्थापनापछिका राजनीतिक यात्रासम्म मैले उहाँसँग बिताएका अनेक क्षण आज पनि अविस्मरणीय छन्।

स्व. सुर्यमान गुरुङको र मेरो सम्बन्ध केवल राजनीतिक सहकार्यमा मात्र सीमित थिएन । उहा एक अग्रज नेता हुदा पनि त्यो आत्मीयता, विश्वास र लामो सहयात्रामा आधारित सम्बन्ध थियो। एउटै जिल्ला र सामाजिक परिवेशका कारण मैले उहाँसँग लामो समय नजिकबाट संगत गर्ने अवसर पाए। पार्टी संगठन सुदृढीकरण, जिल्लाको विकास, किसान आन्दोलन, सामाजिक अभियान तथा लोकतान्त्रिक आन्दोलनका विविध चरणमा उहासंगको सामिप्यतामा कामगर्ने अवसर पाएको छु । स्व. सुर्यमान गुरुङ नेपाल किसान संघको केन्द्रीय महासचिव हुँदा म जिल्ला किसान संघमा सक्रिय थिए भने पछि विभिन्न संगठनात्मक जिम्मेवारीमा रहँदा पनि हामी बिच निरन्तर सहकार्य र संवाद चलिरह्यो।
मेरो अनुभवमा स्व. सुर्यमान गुरुङ अत्यन्तै आत्मीय, सहयोगी र प्रेरणादायी व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो। उहाँले युवा पुस्तालाई राजनीतिक चेतना, संगठनप्रतिको निष्ठा र लोकतान्त्रिक मूल्यबारे निरन्तर मार्गदर्शन गर्नुहुन्थ्यो। संघर्षका कठिन दिनदेखि लोकतन्त्र पुनर्स्थापनापछिका राजनीतिक यात्रासम्म मैले उहाँसँग बिताएका अनेक क्षण आज पनि अविस्मरणीय छन्। अमेरिकाको भ्रमणका क्रममा न्यूयोर्क र वासिङ्टन डी.सी. मा सँगै बिताएका क्षण, जिल्ला विकास र पार्टी संगठनका विषयमा भएका लामा छलफल तथा लोकतन्त्र र राष्ट्रको भविष्यप्रति उहाँले व्यक्त गर्नुभएको चिन्तनले मलाई गहिरो प्रभाव पारेको छ।
नेपाली कांग्रेसको इतिहासमा धेरै नेताहरूले लोकतन्त्रका लागि जेल, यातना, निर्वासन र बलिदानको बाटो रोजे, र स्व. सुर्यमान गुरुङ त्यही परम्पराका एक निष्ठावान सेनानी हुनुहुन्थ्यो। नेपाली कांग्रेसले राणा शासनविरुद्धदेखि पञ्चायती निरंकुशता अन्त्य गर्ने आन्दोलनसम्म जसरी लोकतन्त्रको मशाल बोकेको थियो, स्व. सुर्यमान गुरुङले पनि त्यही मशाललाई आफ्नो जीवनभर उज्यालो बनाइराख्नुभयो। उहाँको जीवनले नेपाली राजनीतिमा संघर्ष, त्याग, निष्ठा र सिद्धान्तप्रतिको अटल विश्वासको उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ।
पछिल्लो समय स्वास्थ्य समस्याका कारण केही वर्ष अस्वस्थ रहनुभएका स्व. सुर्यमान गुरुङको वि.सं. २०८१ वैशाख २५ गते काठमाडौंस्थित हिमाल अस्पतालमा निधन भयो। उहाँको निधनसँगै नेपाली कांग्रेसले एक अनुभवी, संघर्षशील र निष्ठावान नेता गुमायो भने ताप्लेजुङले आफ्नो अग्रज अभिभावक गुमायो। उहाँ आज भौतिक रूपमा हामीमाझ नरहनुभए पनि उहाँले लोकतन्त्र, जनअधिकार, संगठन निर्माण र सामाजिक न्यायका लागि पुर्‍याउनुभएको योगदान नेपाली इतिहासमा सदैव स्मरणीय रहनेछ। लोकतन्त्रका लागि जेल, नजरबन्द, दमन र संघर्ष सहेर पनि सिद्धान्त नत्याग्ने उहाँको जीवन आजको पुस्ताका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ। स्व. सुर्यमान गुरुङ केवल एक नेता मात्र होइन, नेपाली कांग्रेसको संघर्षपूर्ण इतिहासका एक जीवित अध्याय, लोकतन्त्रका अथक योद्धा र राष्ट्रप्रति समर्पित जननेता हुनुहुन्थ्यो, जसको योगदान नेपाली राजनीतिक इतिहासमा सधैं सम्मानका साथ स्मरण गरिनेछ।लेखक आदिवासी जनजाति महासंघको  केन्द्रीय  उपाध्यक्ष हुन्